چریش Azadirachta indica  

اثر ترپنوئیدها، ساپونین­ها، فلاونوئیدها، تانن­ها و آلکالوئیدها

برگهای این گیاه برای درمان آبله مرغان استفاده می­شوند. به این صورت که به طور مستقیم به شکل خمیری بر روی پوست مالیده می شود یا از طریق حمام کردن در آب با برگهای این گیاه انجام می­شود. از زمان باستان برگهای این گیاه برای جلوگیری از گسترش ویروس، کاهش علائم خارجی خارش و به حداقل رساندن جای زخم استفاده می ­شده است.

A.indica منبعی از ترپنوئیدهاست که نقش مهمی در درمان زخم و اسکار ایفا می­کند. عصاره­ برگهای گیاه برای درمان بیماریهای پوستی استفاده می­شود. علاوه بر این به عنوان منبعی از آفت کشها و حشره کشهاست که به دلیل حضور ترکیب فعال آزادیراکتین است.

در هند مخلوط برگهای خشک چریش با دانه­ها برای محافظت در برابر حشرات ذخیره می­شده است.

آزادیراکتین یک نوع ترپنوئید است یا به طور ویژه یک تترانورتری ترپنوئید بسیار اکسید شده است. همچنین یک حشره کش طبیعی است و اساسا به عنوان یک antifeedant عمل می­کند و disruptor رشد و دارای سمیت قابل توجه برای حشرات است. در واقع علت استفاده از این گیاه برای از بین بردن شپش سر انسان وجود آزادیراکتین است.

روغن دانه­ ها و برگهای گیاه به طور سنتی برای دیابت استفاده می­شده است که در مطالعات جانوری تایید شده است. از تحقیق بر روی موشهای آزمایشگاهی گزارش شده بود که نیاز به انسولین آنها بین 30 تا 50 درصد کاهش یافته بود. این را می­توان با حضور ترپنوئیدها توضیح داد که عوارض مرتبط با دیابت را کاهش می­دهد و سطح گلوکز خون را پایین می­آورد.

 حضور ساپونین­ها در این گیاه دلیل دیگری است که چرا برگهای این گیاه به طور سنتی برای تمیز کردن و تصفیه خون استفاده می­شدند زیرا یکی از استفاده­های دارویی ساپونین­ها پاک کننده ملایم خون است.

برگهای این گیاه همچنین آسیب­های ناشی از رادیکال­های آزاد را در بدن توسط خنثی سازی آنها، ممانعت می­کنند، که به علت حضور فلاونوئیدها در برگهای این گیاه است، زیرا فلاونوئیدها به عنوان آنتی اکسیدان عمل می­کنند. همانطور که قبلا گفتیم آنتی اکسیدانها مولکولهای بسیار واکنشی و با ناپایداری بالا را که رادیکالهای آزاد نامیده می­شوند و هر روزه به سلولهای بدن انسان حمله می­کنند را خنثی می­کنند.

از زمان باستان در هند، پاکستان و بنگلادش از شاخه­های جوان گیاه به عنوان مسواک استفاده می­شده است، و روغن آن به عنوان یک خمیر دندان سنتی بسیار محبوب است. روغن دانه­ها ضد التهاب است و به معالجه التهاب لثه کمک می­کند، که می­تواند به علت حضور ساپونین و فلاونوئیدها باشد به عنوان دو ترکیبی که خواص ضد التهابی دارند. حضور آلکالوئیدها و ساپونین­ها در برگهای گیاه دلیل استفاده از برگهای این گیاه برای درمان فشار خون بالا است.

جویدن 8 تا 10 برگ چریش در اوایل صبح برای 24 روز بدن را در برابر بیماریهایی مثل دیابت و فشار خون بالا محافظت می­کند.

A.indica برای درمان اسهال خونی و دیگر اختلالات روده­ایی استفاده می­شود، حضور تانن­ها همچنین به معالجه زخم نیز کمک می­کند.

این گیاه که به شکل درختی و همیشه سبز است، به رده دولپه ایها، زیر رده جداگلبرگ ها، راسته Terebintales و خانواده Meliaceae  تعلق دارد. ارتفاع آن بر حسب شرایط آب و هوایی مختلف، از 5 تا 30 متر متغیر است. دارای تاج تقریبا باز و شاخه های نسبتا ایستاده و کم و بیش موجدار می باشد. برگ های آن مرکب شانه ای، بزرگ ( 30- 15 سانتی متر)، با 8-6 زوج برگچه تخم مرغی، به شدت مورب ، با نوک تیز و دراز و دندانه های نا منظم در حاشیه آن می باشد. گلهای آن کوچک، به رنگ کرم متمایل به صورتی، با عطر تند، مجتمع در پانیکول های بزرگ، با دمگل های بلند، گلبرگ ها گسترده، 5-4 بار طویل تر از کاسه گل، لوله پرچم ها کمی کوتاهتر از گلبرگ ها که در اردیبهشت ماه شکوفا می شوند. میوه های آن تخم مرغی شکل (3-2 سانتی متر) و شفت مانند است. میوه ها در موقع خام بودن به رنگ سبز بوده و در اثر فشردن یک ماده شیری رنگ از آن خارج می شود. رنگ میوه ها به هنگام رسیدن، زرد می شود.

پراکنش گیاه

درخت چریش، بومی شبه قاره هند می باشد و تا کنون به نواحی گرمسیری و نیمه گرمسیری آفریقا، آمریکای جنوبی و مرکزی و بسیاری از بخش های آسیا گسترش یافته است. این گیاه حدود 70 سال قبل ، توسط مهاجرین هندی، پاکستانی و بنگلادشی به ایران وارد شد و اینک در نواحی گرم جنوب کشور در بندرعباس، چابهار، بوشهر و جزیره قشم به وفور رشد می کند

برخی از ترکیبات شیمیایی شناسایی شده

گیاهان خانواده Meliaceae دارای مواد شیمیایی گوناگونی بوده و غنی از ترکیبات ترپنوئید نوع لیمونوئید هستند. برخی از این ترکیبات شیمیایی در بین برخی از گونه های این خانواده مشترک هستند. کارهای اولیه برای تجزیه و شناسایی ترکیبات متشکله درخت چریش، در سال 1942 در هند آغاز شد و سپس در نقاط مختلف جهان ادامه یافته است. تا کنون بیش از 100 ترکیب گوناگون از بخشهای مختلف درخت چریش، تخلیص و شناسایی شده است، که برخی از آنها عبارتند از: آزادیراکتین با 9 ایزومر A تا I ، نیمبین، نیمبینین، نیمبیدین، ساژیکول، نیمبیول، نیمبوفلاون، نیمبوکلسین، نیمبوسلین، کوئرستین، اسکوپولتین، آزادیرون، آزادیرادیون، 14- اپوکسی آزادیرادیون، گدونین، نیموسینول، نیموسینولید، ایزونیموسینولید، نیمبوسینولید، ایزونیمبوسینولید، نیمباندیول، سالانول، ویلازینین ها، نیمبینن، 6- داستیل نیمبینن، مارگوزینولید، ایزومارگوزینولید، ملیانتریول، سالانین و 14 نوع از مشتقات آن مثل 3- داستیل سالانین، 3- دزاستیل سالانین و نیز بسیاری ترکیبات گوگردی، هیدروکربن ها، اسید های چرب، دی ترپنوئید ها، استرول ها، فنل ها، فلاونوئید ها، گلیکوزیدها، لاکتون، سینامات های ملیاسین، نیمبولین های  AوB  ، فراکسینولوز و ده ها ماده دیگر

منبع:

Studies on phytochemical constituents of six Malaysian medicinal plants. Krishnaiah D.*, Devi T., Bono A. and Sarbatly R. Journal of Medicinal Plants Research Vol. 3(2), pp. 067-072, February, 2009 

قاسمخانی، محمود (1378). مقایسه برخی ساختارهای شیمیایی مشترک دو گیاه چریش و زیتون تلخ وبررسی اثرات پاتوفیزیولوژیک ( ضدآفت) بعضی از آن ترکیبات. پایان نامه کارشناسی ارشد زیست شناسی علوم گیاهی .. دانشگاه علوم کشاورزی و منابع طبیعی گرگان. دانشکده علوم پایه