مطالعه اجزای فیتوشیمیایی شش گیاه دارویی

توزیع تانن­ها، فلوباتانن­ها، ساپونین­ها، فلاونوئیدها، ترپنوئیدها، گلیکوزیدهای قلبی و آلکالوئیدها در شش گیاه دارویی که هر یک متعلق به خانواده ­های مختلفی هستند بررسی و مقایسه شدند.

 گیاهان استفاده شده شامل

 چریش (Azadirachta indica)، آب بشقابی (Sentella asiatica)، آمله (Emblica officinalis)، ختمی چینی (Hibiscus Rosa sinensis)، زلف شیطان (Imperata cylindrical)، گز روغنی (Moringa oleifera) هستند.  

آنالیز کیفی انجام شده روی هر گیاه نشان داد که تانن­ها، ساپونین­ها، فلاونوئیدها، ترپنوئیدها و آلکالوئیدها در همه گیاهان حضور داشتند. فلوباتانن­ها در C.asiatica و M.oliefera حضور داشته و در بقیه گیاهان وجود نداشت. 

گلیکوزیدهای قلبی در A.indica ، C.asiatica و L. cylindrical وجود داشت و در E.officinalis ،H.rosa sinensis و M.oliefera وجود نداشت. 

در ادامه به شرح هریک خواهیم پرداخت.

منبع:

Studies on phytochemical constituents of six Malaysian medicinal plants. Krishnaiah D.*, Devi T., Bono A. and Sarbatly R. Journal of Medicinal Plants Research Vol. 3(2), pp. 067-072, February, 2009

  چای های گیاهی که نام برده شد در واقع ده چای عالی برای کابینت گیاهان دارویی شما هستند 

 گیاه علف لیمو (Lemon grass) 

با نام علمی Cymbopogon citratus(DC) Stapf متعلق به خانواده Poaceae است. علف لیمو گیاهی است چند ساله که به صورت توده های متراکم رشد می کند. ارتفاع آن تا 8/1 متر و قطر آن به حدود 2/1 متر می رسد. دارای ساقه ایی بلند و برگهای خشن، باریک و دراز است که در صورت شکسته شدن بویی شبیه لیمو متصاعد می کند. ریشه های این گیاه به صورت افشان و کوتاه هستند و برگ های این گیاه طویل و به رنگ سبز روشن می باشند. مهمترین گونه های جنس علف لیمو عبارتند از: C.citratus  و C.flexuosus

پراکنش گیاه

علف لیمو به طور گسترده در مناطق حاره و نیمه حاره دنیا پراکنده است و بومی کشورهای هند و سریلانکا است. این گیاه به طور خودرو در ایران وجود ندارد ولی اخیرا در مناطق شمالی کشور و در برخی گلخانه ها کشت می گردد.

نیاز اکولوژیکی گیاه

علف لیمو به درجه حرارت زیاد، آبیاری منظم و نور فراوان نیاز دارد. خاک هایی با بافت لومی شنی و pH نسبتا اسیدی (5 تا 8) برای این گیاه بسیار مناسب می باشد. کاشت این گیاه در سایه باعث کاهش اسانس و چوبی شدن ساقه و پایین آمدن کیفیت گیاه میشود.

ترکیبات شیمیایی گیاه

این گیاه منبع مهم تامین اسانس مورد استفاده در صنایع غذایی و بهداشتی به عنوان طعم دهنده و معطر کننده می باشد و برای همین در صنایع دارویی نیز مورد توجه می باشد. در حال حاضر تولید سالیانه اسانس علف لیمو در جهان حدود 1300 تن می باشد. از مقدار ۱/۹۱ درصد اجزای شناسایی شده به ترتیب سیترال (۴۳/۴۹ درصد)، سیترونلال (۲۵/۳۰ درصد) و ژرانیل استات (۴۱/۶ درصد) دارای بیشترین مقدار بودند. روغن فرار به دست آمده از این گیاه که عمدتاً دارای ماده سیترال می باشد شباهت زیادی به ترکیبات اسانس با درنجبویه دارد.

این گیاه خواص ضد باکتری، ضد التهاب، ضد انگل و ضد قارچ دارد.

فواید چای علف لیمو

- تسکین اختلالات عصبی و اضطراب

- اتساع رگها و بهبود گردش خون

 - کمک به درمان فشار خون بالا

- عمل به عنوان یک ادرار آور ملایم

منابع:

 http://www.theorganicprepper.com

 زرگری علی. گیاهان دارویی. چاپ ششم. موسسه انتشارات و چاپ دانشگاه تهران. 1375.جلد چهارم. صفحه 740

  امیدبیگی، ر.، 1388. تولید و فرآوری گیاهان دارویی. جلد دوم. انتشارات آوای ظهور (فجر). صفحه 438

یزدانی داراب، رضازاده شمسعلی، شهابی نورعلی. 1382. فصلنامه گیاهان دارویی. شماره نهم. شناسایی و معرفی اجزای روغن فرار گیاه علف لیمو کاشته شده در شمال ایران

 تمشک قرمز(Red Raspberry)  

 تمشک سیاه (Black Raspberry or Brambleberry) 

هر دو از خانواده  Rosaceae  و جنس Rubus   می باشند. نام های دیگر تمشک، توت وحشی و سه گلی است. ساقه های تمشک نرم و به رنگ قرمز و دارای خارهای دراز است. برگ های آن متفاوت و بیضی شکل و اطراف آن کنگره کنگره و به شکل دندانه های اره ای است. تمشک قرمز دارای گل آذین گرزن بوده و تمشک سیاه دارای گل آذین خوشه ای ساده می باشد. گرده افشانی گلهای تمشک، شهریور ماه و در جانب شاخه های یک ساله بوده و گلها به رنگ های سفید، صورتی یا به صورت خوشه در ماه های مرداد پدیدار می شود و تا مهر دوام می آورد. اکثر ارقام تمشک خود بارور بوده و توسط حشرات گرده افشانی می شوند. در تمشک قرمز و سیاه، در سال اول رشد رویشی شاخه ها قوی بوده و تنها برگ تولید می نماید. گل های آنها در بهار سال دوم بعد از کاشت ظاهر شده  و میوه ها در ماههای تابستان می رسند. شاخه های طویل که به انها کن می گویند پس از تولید میوه خشک شده و از بین میروند و جای خود را به شاخه های اولیه که هر سال از محل طوقه می رویند، می دهند. میوه درتمشک از نوع مجتمع بوده و میوه های واقعی شفتک ها می باشند. منحنی رشد میوه درتمشک به صورت سیگموئید مضاعف بوده و دوره تقسیم سلولی آن با باز شدن گل ها متوقف می شود. در تمشک دم غنچه ها رشد نا مساوی دارند ( در توت فرنگی رشد مساوی دارند) و تحت شرایط مدیریت خوب، عمر این گیاهان  ۱۲ _۷ سال می باشد.

 تیره میخک به راسته سانتروسپرمال و زیر راسته Caryophyllales تعلق دارد. گیاهان این راسته دارای دانه‌هایی با جنین خمیده و نعل اسبی شکل است که نام سنتروسپرمال را نیز از آن گرفته‌اند. این راسته دارای چندین زیر راسته است.

مشخصات تیره میخک  Caryophyllaceae

گیاهانی علفی و بوته‌ای هستند و گاه با انشعابات و شاخه‌های فشرده بوته‌های بالشتکی یا کوسنی شکل را تشکیل می‌دهند. برگها ساده، بدون دندانه، باریک، کشیده یا درفش مانند، دارای گوشوارک و یا فاقد آن است. در گیاهان این تیره برگها معمولا فاقد دمبرگ هستند و در قاعده بهم متصل و ساقه در محل اتصال آنها متورم و برجسته می‌شود. گل آذین عموما گرزن دوسویه با گلهای نرماده، گاهی نیز تک جنس و یا پلی‌گام هستند.

گلپوش ساده یا مضاعف، کاسه دارای 5 قطعه آزاد یا کم و بیش بهم پیوسته، جام گل همیشه آزاد، گلبرگها ناخنک‌دار یا بدون آن و جام در سطح درونی و در ناحیه گلو دارای زایده‌ای ناخنکی است که از کاسه قابل تشخیص است. تعداد پرچمها متغیر و برابر با قطعات سایر حلقه‌ها یا کمتر از آنها است. مادگی دارای تخمدان زبرین یا نیمه زیرین مرکب از 1 تا 5 برچه بهم پیوسته است.

سرخارگل گیاهی علفی و چند ساله از تیره کاسنی است. گلهای زیبای این گیاه زینتی و دارویی معمولاً به رنگهای ارغوانی، صورتی، قرمز ارغوانی، زرد و نارنجی است. دیسک مرکز آنها (گلهای لوله ای) سبز تیره، قهوه ای تیره و سیاهرنگ می باشد. گونه های مختلفی از این گیاه دارای خواص دارویی هـستند که مــهمترین آنـها Echinacea purpurea ، E. angustifolia و E. pallida  می باشند. ریشه این گیاه حاوی مواد موثره دارویی است و تنها گونه purpurea است که علاوه بر ریشه اندام هوایی آن نیز حاوی مواد موثره است. ارتفاع این گیاه حداکثر به 1 تا 1.5 متر می رسد. برگ های پایین ساقه تخم مرغی تا نیزه ای شکل هستند که حداکثر 30 سانتی متر طول و 20 سانتی متر عرض دارند. ساقه از انشعابات فراوانی برخوردار بوده و دارای پرزهای زبر و خشن است. این گیاه برای اولين بار در سال 1372 توسط جناب آقاي دکتر رضا اميدبيگي به ايران آورده شد و توسط آقاي دکتر سيد محمد فخر طباطبايي به نام سرخارگل نامگذاري گردید. سرخارگل به نور فراوان احتیاج دارد و خاکهای سبک (شنی) و متوسط (لومی) را تحمل می کند. قادر است خشکی را به خوبی تحمل نماید. این گیاه به سرما مقاوم بوده و تا دماي منفی 10 درجه سانتي گراد را به راحتي تحمل مي کند.

بابونـه بـا نام علمي Matricaria Chamonail  گياهي ازتيره كاسنی است. ارتفاع اين گياه بين ٣٠ تا ٧٠ سانتي متر متغير بوده و ساقه آن داراي انشعاب است. گلها از دونوع گلچه زبانه اي و لوله اي تشكيل شده انـد و درانـتهاي سـاقه مشاهده مي شوند. گلچه هاي كناري زبانه اي به رنگ سفيد دارند و تعـداد آنها متفاوت و بين ١٢ تا ١٨ عدد در هر گل است و اين گلچه ها از نظر جنسي ماده هستند. گلچه هاي مياني نهنج لوله اي به رنگ زرد ديده مي شوند . اين گلچه ها از نظر جنسي نر ماده ( دو جنسي) بوده كه پس از باز شدن، استوانه اي شكل مي شوند. گـل آذين بابونه يك كاپيتول انتهايي است نهنج ابتدا به صورت يك نيمكره است كه  در طول گلدهي طويل شده وبه صورت يك مخروط تو خالي درميآيد . قطر گلهاي بابونه متفاوت و بين١/٥ تا ٣ سانتيمتر است. يكـي ازمشخصـات اصلي گلهاي بابونه آلماني كه آن را از ساير جنسها با گلهاي مشـابه متمايز ميسازد، وجود فضاي خالي دربين گل است. به طوري كه اگر گلها به صـورت طولـي برش داده شوند فضايي خالي دربين آنها ديده مي شود، در حاليكه اين فضا درگلهاي ساير جنسها ديده نمي شود. درضمن گلهاي بابونه پس از باز شدن و نمو به صورت مخروطي مشاهده خواهند شد. ريشه بابونه مخروطي شكل و سطحي است. برگهاي اين گياه داراي بريدگي باريك و دراز بوده و سوزني شكل هستند. برگها صاف و فاقد كرك بوده و به صورت متناوب نسبت به يكديگر روي ساقه قرار مي گيرند. ميوه فندقه به طول ١تا ١/٥ ميليمتر و به رنگ خاكستري يا زرد روشن است ميوه  از دو قسـمت تشـكيل شده است، يك قسمت شامل بذر كه ٢٠ تا ٢٥ درصد ميوه را تشـكيل ميدهد، قسمت باقيمانده نيز همان گلچه هاي لوله اي خشك شده هستند.  وزن هزار دانه بابونه ٢ تا ٣ گرم است.

. 

   زنجبیل با نام عمومی« Ginger »  

  نام علمی  Zingiber officinal از زمان های قدیم کاربرد دارویی داشته و اثرات و موارد مصرف آن در فارماکوپه های مختلف ذکر گردیده است.

نسترن (Rosa canina)

یکی از گونه های وحشی رز و بومی اروپا، آسیای باختری و شمال خاوری افریقا است. گونه های بسیاری از آن در جنگلهای شمال، منطقه ارسباران و ارتفاعات فوقانی مناطق دیگر ایران بصورت خودرو یافت میشود. گل‌های آن ریز هستند که به رنگ‌های صورتی، سفید، قرمز و گاهی زرد یافت می‌شوند. بوی آن‌ها ملایم و مطبوع است.

مشخصات ظاهری

نسترن درختچه‌ای برگریز است. ارتفاع آن از ۱ تا ۵ متر متغیر است و ممکن است بیشتر هم رشد کند. گل‌های نسترن کوچک و دارای پنج گلبرگ هستند. رنگ آن‌ها از صورتی تا سفید (معمولاً صورتی کمرنگ) متغیر است. این گیاه بر روی ساقه‌هایش تیغ‌های کوچک و تیزی دارد که در بالا روندگی کمکش می‌کنند.

 دا رچین  (Cinnamon)

دارچین (Cinnamon) با نام علمی Cinnamomum zeylanicum درختی است کوچک، همیشه سبز، به ارتفاع 5 تا 7 متر که از تمام قسمت های آن بویی مطبوع استشمام می شود.گل های آن در فاصله ماه های بهمن تا اوایل فروردین ظاهر می شود. برگ این درخت سبز تیره و دارای گل هایی به رنگ سفید است. اسانس دارچین که تنها قسمت مهم دارچین است به مقدار یک درصد در پوست درخت مذکور وجود دارد و از تقطیر آن با آب نیز حاصل می شود. این اسانس در صورت تازه بودن به رنگ زرد روشن است، ولی به مرور زمان و به علت اکسیده شدن به رنگ های زرد طلایی و سپس قهوه ای مایل به قرمز درمی آید.